Lễ hội Gầu Tào là một lễ hội truyền thống đặc sắc của đồng bào người Mông, thường được tổ chức vào dịp đầu xuân tại các tỉnh vùng cao phía Bắc như Lai Châu. Với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và nghệ thuật dân gian đặc trưng, Gầu Tào góp phần lưu giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa giàu bản sắc và là điểm nhấn không thể thiếu trong hành trình khám phá mùa xuân Tây Bắc.

1. Nguồn gốc và ý nghĩa lễ hội Gầu Tào tại Lai Châu

Lễ hội Gầu Tào là một nét sinh hoạt văn hóa truyền thống lâu đời của người Mông tại Lai Châu, được tổ chức vào dịp đầu xuân như một cách kết nối tâm linh giữa con người với đất trời, giữa cộng đồng với cội nguồn. Theo tiếng Mông, “Gầu Tào” có nghĩa là “hội chơi ngoài trời” hay “chơi trên đồi”, thể hiện tinh thần phóng khoáng, gần gũi thiên nhiên của đồng bào vùng cao. 

Tùy từng vùng, lễ hội có thể diễn ra từ mồng 3 đến ngày 15 tháng Giêng, nhưng nhiều nơi chọn tổ chức vào ngày Thìn để cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, gia đình ấm no hạnh phúc, mùa màng bội thu.

Nguồn gốc của lễ hội bắt nguồn từ một truyền thuyết dân gian đầy nhân văn. Tương truyền, những cặp vợ chồng người Mông kết hôn nhiều năm mà chưa có con hoặc con hay ốm đau, sẽ lên một quả đồi cao để cầu xin thần linh phù hộ. Nếu lời nguyện thành hiện thực, gia đình ấy sẽ tổ chức lễ Gầu Tào để tạ ơn trời đất, thần núi, thần đồi. Qua năm tháng, nghi lễ thiêng liêng mang tính cá nhân ấy dần trở thành sinh hoạt cộng đồng lớn, được tổ chức rộng rãi hơn như một lễ hội đầu xuân truyền thống của cả làng bản. Ngày nay, Gầu Tào không chỉ là dịp cầu con cái, sức khỏe, mà còn là dịp để cầu phúc, cầu lộc, thể hiện lòng biết ơn với tổ tiên và khát vọng sống tốt đẹp của người Mông nơi núi rừng Tây Bắc.

2. Những hoạt động chính trong lễ hội Gầu Tào

Lễ hội Gầu Tào được tổ chức với nhiều hoạt động đặc sắc, vừa mang tính nghi lễ trang nghiêm, vừa đậm đà màu sắc văn hóa cộng đồng.

2.1. Lập cây nêu  

Trung tâm của lễ hội Gầu Tào là cây nêu – biểu tượng thiêng liêng gắn với tín ngưỡng phồn thực và ước vọng mùa màng của người Mông. Cây nêu thường được chọn từ cây Sa Mu cao lớn, thẳng tắp, ngọn vươn về phía mặt trời mọc. Trên ngọn cây, người ta treo một miếng vải đỏ – dấu hiệu mời tổ tiên về dự hội, đồng thời là biểu tượng của mặt trời, phản ánh tín ngưỡng thờ thiên nhiên của cư dân nông nghiệp.

Cây nêu được trồng ở một khu đất rộng, bằng phẳng, nằm giữa đồi thấp và được bao quanh bởi những quả đồi cao hơn, đúng theo quan niệm “đồi Gầu Tào tượng trưng cho gia chủ”. Dưới gốc nêu, người dân bày lễ vật gồm bầu rượu, bắp ngô, túm thóc nương và các dải băng màu sắc để dâng cúng thần linh. Mỗi năm, người ta trồng một cây nêu và chu kỳ lễ hội thường kéo dài ba năm liên tiếp. Vì vậy có lễ hội cắm ba cây nêu, mỗi cây tương ứng với một gia chủ cầu phúc.

2.2. Nghi lễ cúng khai hội 

Mở đầu lễ hội là phần lễ trang trọng với các nghi thức cúng khai hội do người có uy tín trong bản thường là già làng hoặc trưởng dòng họ chủ trì. Người chủ lễ sẽ cùng gia đình chuẩn bị đầy đủ lễ vật như rượu, hương, giấy bản, một con lợn để tế lễ, và các đạo cụ múa như khèn, gậy sinh tiền, côn nhị khúc… Lễ cúng nhằm cầu xin trời đất, thần núi, thần đồi phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, vật nuôi sinh sôi, và đời sống ngày một khấm khá hơn.

Điều đặc biệt trong lễ cúng Gầu Tào là bài hát mở màn có tên “Hán ăn Tết – Mông ăn Tết”, được cất lên quanh cây nêu trong sự đồng thanh của chủ lễ và các thành viên trong dòng họ. Âm điệu bài hát vang vọng khắp đồi, như một sợi dây tâm linh nối kết giữa con người với thiên nhiên và tổ tiên, đồng thời đánh dấu khoảnh khắc chuyển giao từ phần lễ sang phần hội đầy sắc màu.

2.3. Các hoạt động cộng đồng 

Lễ hội Gầu Tào không chỉ là của riêng người Mông, mà còn là ngày hội chung của các dân tộc sinh sống tại vùng cao Lai Châu như Dao, Hà Nhì, Thái… Mỗi người đến hội đều góp công, góp của, góp sắc màu văn hóa riêng, làm nên một tổng hòa phong phú, gắn kết. Từ cách dựng lán trại, bày lễ vật đến trang phục, ẩm thực – tất cả đều phản ánh sự giao thoa văn hóa trong không khí đoàn kết cộng đồng.

Bên lề lễ hội, người dân các bản làng dựng những gian hàng nhỏ trưng bày sản vật địa phương: thắng cố, rượu ngô, rau rừng, thịt khô, bánh giầy… Du khách không chỉ được thưởng thức mà còn được lắng nghe câu chuyện đời, chuyện nghề từ chính những người con của núi rừng. Lễ hội trở thành nơi gặp gỡ, gắn bó, trao đổi và gìn giữ truyền thống trong đời sống cộng đồng.

2.4. Thi tài trong trò chơi truyền thống

Sau phần lễ trang nghiêm, không khí lễ hội bước vào giai đoạn sôi động nhất với hàng loạt trò chơi dân gian và hoạt động thể thao truyền thống. Các chàng trai thi nhau thể hiện sức mạnh trong những môn như đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, chọi gà… Trong khi đó, các cô gái thì rực rỡ trong trang phục thổ cẩm, tham gia ném pao, bịt mắt đánh chiêng hay trổ tài thêu thùa, may vá ngay tại chỗ.

Điểm nhấn đặc biệt là trò leo cây nêu, nơi những thanh niên khỏe mạnh thi nhau trèo lên thân cây cao chót vót để lấy phần thưởng treo trên ngọn. Trò chơi này không chỉ đòi hỏi kỹ năng mà còn là biểu tượng cho tinh thần vươn cao, vượt khó đúng với tinh thần của người Mông sống giữa đại ngàn.

2.5. Văn nghệ dân gian 

Trong tiếng khèn vang lên từ những đỉnh đồi, các điệu múa truyền thống lần lượt được trình diễn bên gốc nêu. Những cô gái Mông e ấp trong điệu múa xòe, đôi mắt lúng liếng trao duyên, tay khẽ tung váy tạo thành những làn sóng mềm mại, như chính những làn mây lững lờ trôi trên dãy Hoàng Liên.

Các tiết mục văn nghệ được tổ chức theo hình thức thi – hát lý, thổi sáo, múa khèn… không chỉ để giải trí mà còn là nơi thể hiện tài năng, duyên dáng và sự gắn kết văn hóa của thế hệ trẻ. Mỗi điệu múa, mỗi tiếng nhạc vang lên là một mảnh ghép văn hóa được gìn giữ và tiếp nối, làm nên một không gian nghệ thuật dân gian sống động giữa thiên nhiên hoang sơ.

3. Một số lưu ý khi tham gia lễ hội Gầu Tào người Mông

Để có trải nghiệm trọn vẹn và thể hiện sự tôn trọng văn hóa bản địa, du khách khi tham gia lễ hội Gầu Tào của người Mông cần lưu ý một số điều sau đây:

• Không chen lấn, quay phim hoặc chụp ảnh tùy tiện khi đang diễn ra nghi thức cúng tế.
• Tránh mặc quần áo quá hở hang hoặc ngắn, phản cảm. Ưu tiên trang phục lịch sự, hòa nhã để thể hiện sự tôn trọng cộng đồng địa phương.
• Cây nêu và các vật phẩm cúng tế là biểu tượng linh thiêng. Tuyệt đối không sờ tay, tự ý di chuyển hay chụp ảnh cận cảnh nếu không được phép.
• Bỏ rác đúng nơi quy định, không để lại chai nhựa, túi nilon hay thức ăn thừa tại khu vực diễn ra lễ hội. Hạn chế mang theo vật dụng dùng một lần.
• Nếu muốn thử sức với các trò chơi truyền thống như leo cây nêu, kéo co, ném pao…, cần đảm bảo hiểu rõ luật chơi và đảm bảo an toàn cho bản thân và người xung quanh.
• Nên tham khảo thông tin về lễ hội, văn hóa người Mông hoặc hỏi người dân bản địa để có cái nhìn đúng đắn, tránh hiểu lầm hoặc hành xử không phù hợp.

Từ ý nghĩa nhân văn sâu sắc đến không khí hội hè rộn ràng sắc màu, lễ hội đã và đang góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc giữa vòng quay hiện đại. Tham gia lễ hội Gầu Tào, du khách không chỉ được hoà mình vào không gian văn hóa đặc sắc mà còn cảm nhận được sự gắn kết giữa con người, thiên nhiên và tín ngưỡng bản địa. Đây chắc chắn sẽ là một hành trình đáng nhớ cho những ai yêu mến và trân trọng vẻ đẹp nguyên sơ, thuần hậu của vùng cao Tây Bắc.